{श्रीमद भागवतांची महानता}
[द्वितीय अध्याय]
ऋषींनी विचारले:- सुत जी! आता सांगा, परीक्षित आणि वज्रनाभ यांना अशी आज्ञा देऊन शांडिल्य मुनी आपल्या आश्रमात परतले तेव्हा त्या दोन राजांनी कसे व कोणते कार्य केले?
सूतजी म्हणू लागले:- त्यानंतर महाराज परीक्षितांनी इंद्रप्रस्थ सुरू केले.दिल्ली) हजारो मोठ्या सेठांना बोलावून मथुरेत राहण्यासाठी जागा दिली. याशिवाय सम्राट परीक्षितने मथुरा प्रदेशातील ब्राह्मण आणि प्राचीन वानर, जे देवाचे महान प्रेम करणारे होते, त्यांना बोलावले आणि त्यांना आदरास पात्र मानले आणि त्यांना मथुरा शहरात वसवले. अशा रीतीने राजा परीक्षित आणि महर्षी शांडिल्याच्या कृपेने वज्रनाभाने हळूहळू त्या सर्व जागा शोधून काढल्या जिथे भगवान श्रीकृष्ण आपल्या प्रिय गोप-गोपींसोबत विविध प्रकारचे करमणूक करत असत. लीलांची नेमकी ठिकाणे ठरल्यानंतर त्यांनी त्या ठिकाणांना तेथील लीलेनुसार नावे दिली, त्या ठिकाणी परमेश्वराच्या लीलाविग्रहांची स्थापना केली आणि अनेक गावे वसवली. देवाच्या नावाने ठिकठिकाणी तलाव, विहिरी खोदल्या. उपवन आणि उद्यानांची स्थापना केली, शिव इत्यादी देवतांची स्थापना केली. गोविंददेव, हरिदेव इत्यादी नावांनी भगवद्विग्रहाची स्थापना केली. या सर्व शुभ कर्मांद्वारे वज्रनाभने आपल्या राज्यात सर्वत्र श्रीकृष्णाच्या भक्तीचा प्रचार केला आणि खूप आनंद झाला. त्याची प्रजाही खूप आनंदी होती, ते परमानंदाच्या सागरात सदैव मग्न असत, भगवंताच्या मधुर नामस्मरणात आणि करमणुकीत मग्न असत आणि वज्रनभाच्या राज्याची स्तुती करीत असत.
एके दिवशी, सोळा हजार राण्या, भगवान श्रीकृष्णापासून वियोगाच्या वेदनांनी व्याकूळ झालेल्या, त्यांच्या प्रिय पतीची चौथी राणी कालिंदीकडे आल्या.यमुना जीत्याला आनंदी पाहून ती त्याला साधेपणाने विचारू लागली. त्याच्या मनात ईर्षेचा थांगपत्ताही नव्हता. श्रीकृष्णाच्या राण्या म्हणाल्या- कालिंदी बहीण! जसे आपण सर्व श्रीकृष्णाच्या पवित्र पत्नी आहोत, तसेच तुम्हीही आहात. त्यांच्या वियोगाच्या आगीत आम्ही जळत आहोत, त्यांच्या वियोगाच्या दु:खाने आमचे अंतःकरण दुखले आहे; पण ही तुमची परिस्थिती नाही, तुम्ही आनंदी आहात. याचे कारण काय? कल्याणी! कृपया मला काही सांगा.
त्यांचा प्रश्न ऐकून यमुनाजी हसल्या. त्याच वेळी, त्या माझ्या प्रियकराच्या बायका असल्यामुळे त्या माझ्या बहिणीही होत्या, असा विचार करून मी वितळलो; त्याचे मन दयेने भरून आले. असे म्हणून ती म्हणू लागली.
यमुनाजी म्हणाल्या:- 'स्वतःच्या आत्म्यामध्ये मजा असल्यामुळे भगवान श्रीकृष्ण आत्माराम आहेत आणि त्यांचा आत्मा आहे - श्री राधाजी. मी राधाजींची दासीप्रमाणे सेवा करत राहते; त्यांच्या सेवेचा परिणाम असा आहे की वियोग आपल्याला स्पर्श करू शकत नाही. भगवान श्रीकृष्णाच्या सर्व राण्या या श्री राधाजींच्या अंशाच्या विस्तारित आहेत. भगवान श्रीकृष्ण आणि राधा नेहमी एकमेकांसमोर असतात, त्यांचा एकमेकांशी दैनंदिन संवाद असतो; त्यामुळे श्रीकृष्णाच्या इतर राण्या ज्या अंशतः राधाच्या रूपात विराजमान आहेत, त्यांचाही नित्य सहवास आहे.
श्री कृष्ण राधा आहे आणि राधा श्री कृष्ण आहे. त्या दोघांचे प्रेम म्हणजे वंशी आणि राधेची प्रिय मैत्रिण चंद्रावली हिला 'चंद्रावली' असेही म्हणतात कारण ती श्रीकृष्णाच्या चरणी नखांच्या रूपात चंद्रांच्या सेवेत तल्लीन असते. श्री राधा आणि श्री कृष्णाच्या सेवेत त्याची खूप इच्छा आणि महान समर्पण आहे; म्हणूनच ती इतर कोणतेही रूप धारण करत नाही. रुक्मिणी वगैरेंचा समावेश मी श्रीराधामध्येच पाहिला आहे. तुम्ही लोकही ब्रह्मांडातील श्रीकृष्णापासून विभक्त झाला नाही, परंतु तुम्हाला या रूपातील रहस्य माहित नाही, म्हणूनच तुम्ही खूप चिंताग्रस्त आहात. तसेच याआधीही जेव्हा अक्रूरने श्रीकृष्णाला नांदगावहून मथुरेला आणले होते, त्या प्रसंगी गोपींना श्रीकृष्णापासून वियोग जाणवला, तोही खरा वियोग नसून केवळ वियोगाची भावना होती. हे कळेपर्यंत तिला खूप वेदना होत होत्या; मग जेव्हा उद्धवजी आले आणि तिची समस्या सोडवली तेव्हा तिला हे समजले. उद्धवजींचा सत्संग जर तुम्हालाही लाभला तर तुम्हा सर्वांना तुमच्या लाडक्या श्री कृष्णासोबत रोजच्या वास्तव्याचा आनंदही मिळेल.
सूतजी म्हणतात:- ऋषीमुनी! त्यांनी अशाप्रकारे समजावून सांगितल्यावर श्रीकृष्णाच्या पत्नींनी सदैव आनंदी असलेल्या यमुनाजींशी पुन्हा संवाद साधला. त्यावेळेस त्यांच्या अंत:करणात उध्दवजींचे काही तरी दर्शन घडावे, जेणेकरून आपल्या प्रियजनाचा रोजचा सहवास लाभावा.
श्रीकृष्णाच्या पत्नी म्हणाल्या:- मित्रा! तुमचे जीवन धन्य आहे; कारण प्रेयसीपासून वेगळे होण्याचे दु:ख तुम्हाला कधीच सहन करावे लागत नाही. श्री राधिकाजींच्या कृपेने तुमची इच्छा पूर्ण झाली आहे, आता आपणही तिची दासी झालो आहोत. पण तुम्ही फक्त उद्धवजींना भेटल्यावरच आमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील असे सांगितले आहे; म्हणूनच कालिंदी! आता मला काही उपाय सांगा ज्याने उद्धवजी सुद्धा लवकर सापडतील.
सूतजी म्हणतात:- जेव्हा श्रीकृष्णाच्या राण्यांनी यमुनाजींना हे सांगितले, तेव्हा ती भगवान श्रीकृष्णाच्या सोळा कलांचा विचार करू लागली आणि त्यांना म्हणाली - "जेव्हा भगवान श्रीकृष्ण त्यांच्या परम निवासस्थानी येऊ लागले, तेव्हा ते त्यांचे मंत्री उद्धव यांना म्हणाले - 'उद्धव! बदरिका आश्रम हे साधना करण्याचे ठिकाण आहे, म्हणून तुम्ही तेथे जाऊन साधना पूर्ण करा.' भगवंताच्या या आदेशानुसार यावेळी उद्धवजी त्यांच्या सध्याच्या रूपात प्रकट झाले. तो बद्रिका आश्रमात राहतो आणि देवाने दिलेल्या ज्ञानाचा उपदेश करतो. ही जमीन उद्धव यांना गुपितांसह आधीच देण्यात आली आहे. त्यामुळे उद्धव यावेळी येथे दिसत नाहीत.
तरीही एक जागा आहे जिथे उद्धवजी दिसतात. गोवर्धन पर्वताजवळ परमेश्वराच्या साथीदार गोपींचे मनोरंजनाचे ठिकाण आहे; उद्धवजी तिथे लता, कोंब आणि वेलींच्या रूपात नक्कीच राहतात. देवाच्या लाडक्या गोपींचे पाय त्यांच्यावर सतत पडत राहावेत हाच त्यांच्या लताच्या रूपात अस्तित्वाचा उद्देश आहे. उद्धवजींबद्दल एक निश्चित गोष्ट म्हणजे देवाने त्यांना त्यांचे उत्सवी स्वरूप दिले आहे. देवाचा उत्सव हा उद्धवजींचा भाग आहे, ते त्यापासून दूर राहू शकत नाहीत; म्हणून आता तुम्ही सर्व वज्रनाभसह तेथे जा आणि कुसुम सरोवराजवळ राहा. प्रभूच्या भक्तांचा मेळावा जमवा आणि वीणा, वेणू आणि मृदंगम यांसारख्या वाद्यांच्या सहाय्याने परमेश्वराचे नाम आणि करमणूक गाऊन, परमेश्वराशी संबंधित काव्यात्मक कथा ऐकून आणि मधुर संगीताने परमेश्वराची स्तुती गाऊन महान उत्सवाची सुरुवात करा. अशा रीतीने जेव्हा त्या महान उत्सवाचा विस्तार होईल तेव्हा तिथे उद्धवजींचे दर्शन होणार हे निश्चित. तो तुम्हा सर्वांच्या मनोकामना चांगल्या प्रकारे पूर्ण करेल.
सूतजी म्हणतात:- यमुनाजींनी सांगितलेले शब्द ऐकून श्रीकृष्णाच्या राण्यांना खूप आनंद झाला. त्यांनी यमुनाजींना प्रणाम केला आणि तेथून परतल्यानंतर त्यांनी वज्रनाभ आणि परीक्षित यांना त्या सर्व गोष्टी सांगितल्या. सर्व गोष्टी ऐकून परीक्षितला खूप आनंद झाला आणि त्याने त्या वेळी वज्रनाभ आणि श्रीकृष्णाच्या पत्नींना सोबत घेतले आणि त्या ठिकाणी पोहोचल्यावर यमुनाजींनी सांगितलेल्या सर्व कार्याला लगेच सुरुवात केली.
मित्रांचे सहलीचे ठिकाण असलेल्या गोवर्धन जवळील वृंदावनाच्या आत कुसुम सरोवर येथे श्री कृष्ण कीर्तनाचा उत्सव सुरू झाला. जेव्हा वृषभानुनंदिनी श्री राधाजी आणि त्यांच्या प्रिय श्री कृष्णाची ती लीलाभूमी जिवंत संकीर्तनाच्या वैभवाने भरून गेली, त्या वेळी तेथे राहणारे सर्व भक्त एकवटले; त्याची दृष्टी, त्याच्या मनाची वृत्ति इतर कुठेही गेली नाही. त्यानंतर तिथे पसरलेल्या गवत, तण आणि रांगा यांच्या गटातून श्री उद्धवजी सर्वांसमोर प्रकट झाले. त्याच्या शरीराचा रंग गडद होता आणि त्यावर पिवळा रंग चमकत होता. त्यांनी गळ्यात वनमाला आणि गुंजाची माळ घातली होती आणि ते गोपीवल्लभ श्रीकृष्णाचे गोडवे गात होते.
उद्धवजींच्या आगमनाने त्या संकीर्तन महोत्सवाचे सौंदर्य अनेक पटींनी वाढले. उदाहरणार्थ, स्फटिकापासून बनवलेल्या पोटमाळाच्या छतावर चंद्रप्रकाश पडतो तेव्हा त्याचे सौंदर्य खूप वाढते. त्यावेळी सर्वजण आनंदाच्या सागरात बुडाले होते, सर्व काही विसरून भान हरपले होते. काही काळानंतर, जेव्हा त्यांची जाणीव दिव्य जगातून खाली आली, म्हणजेच जेव्हा त्यांना शुद्धी आली, तेव्हा उद्धवजींना भगवान श्रीकृष्णाच्या रूपात उपस्थित पाहून, त्यांची इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे त्यांना आनंद झाला, त्यांनी त्यांची पूजा करण्यास सुरुवात केली.
अनुक्रमे