શ્રી મદ્ભાગવત મહાપુરાણનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન

શ્રી મદ્ભાગવત મહાપુરાણનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન

નારદજીની પ્રેરણાથી વેદ વ્યાસજીએ શ્રીમદ ભાગવત લખ્યો (શ્રીમદ ભાગવત) પુસ્તક લખવામાં આવ્યું છે. શ્રીમદ ભાગવતમાં 335 અધ્યાય છે. 18 પુરાણોમાં વ્યાસજી દ્વારા રચિત આ શ્રેષ્ઠ પુરાણ છે. શ્રીમદ ભાગવત કથામાં 18 હજાર શ્લોક, 335 અધ્યાય અને 12 વિભાગ છે.

અન્ય પુરાણોની જેમ જ શ્રીમદ ભાગવત ઋષિ વેદ વ્યાસ દ્વારા લખાયેલ છે. વેદ વ્યાસના પુત્ર શુકદેવજીએ રાજા પરીક્ષિતને શ્રીમદ ભાગવત સંભળાવ્યું. રાજા પરીક્ષિત એ જ હતા જેમને ઋષિ શ્રૃંગીએ 7 દિવસમાં તક્ષક સાપ દ્વારા મારી નાખવાનો શ્રાપ આપ્યો હતો.

તે ભક્તિ, જ્ઞાન અને ત્યાગની મહાનતા દર્શાવે છે. વિષ્ણુ અને કૃષ્ણ અવતારની કથાઓનું જ્ઞાન આપતા આ પુરાણમાં ફળદાયી કાર્ય, નિઃસ્વાર્થ કાર્ય, જ્ઞાન વ્યવહાર, સિદ્ધિ વ્યવહાર, ભક્તિ, કૃપા, પ્રતિષ્ઠા, દ્વૈત-અદ્વૈત, દ્વૈત, નિર્ગુણ-સગુણનું જ્ઞાન મળે છે. શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ એ જ્ઞાનનો અખૂટ ભંડાર છે. આ પુરાણ દરેક પ્રકારનું કલ્યાણ આપે છે.

તેને ભક્તિશાખાનો અનોખો ગ્રંથ માનવામાં આવે છે અને આચાર્યોએ તેના પર અનેક ભાષ્યો કર્યા છે. આ કૃષ્ણની ભક્તિનો ભંડાર છે. આ ઉપરાંત, તેમાં ઉચ્ચ દાર્શનિક વિચારોની વિપુલતા પણ છે. ભાગવતમાં પછીની કૃષ્ણ કવિતાની દેવી 'રાધા'નો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. આ પુરાણનું પૂરું નામ શ્રીમદ ભાગવત પુરાણ છે.

પ્રથમ પાંખ

આ પુરાણના પ્રથમ ઉપદેશમાં ઓગણીસ (19) અધ્યાય છે જેમાં શુકદેવજી ભગવાનની ભક્તિની મહાનતા વર્ણવે છે. ભગવાનના વિવિધ અવતારોનું વર્ણન, દેવર્ષિ નારદના પાછલા જન્મોનું નિરૂપણ, રાજા પરીક્ષિતના જન્મ, કર્મ અને મોક્ષની કથા, અશ્વત્થામાનું નિંદનીય કૃત્ય અને તેની હાર, ભીષ્મ પિતામહનું મૃત્યુ, શ્રી કૃષ્ણની દ્વારકાની યાત્રા, વિદુરની ઉપદેશો, પૃથરંદ અને ધૃતરાશનું દેહ અને ધૃતરાશનું દેહદાન. સ્વર્ગમાં આરોહણ માટે હિમાલય વગેરે ઘટનાઓ ક્રમિક કાવતરાના રૂપમાં વર્ણવવામાં આવી હતી. છે.

બીજી પાંખ

આ સ્કંધ ભગવાનના વિશાળ સ્વરૂપના વર્ણનથી શરૂ થાય છે. આ પછી, વિવિધ દેવતાઓની પૂજા, ગીતાનો ઉપદેશ, શ્રી કૃષ્ણનો મહિમા અને 'કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ'ની ભાવનાથી કરવામાં આવેલી ભક્તિનો ઉલ્લેખ છે. એવું કહેવામાં આવે છે કે કૃષ્ણ, 'આત્મા' તમામ જીવોમાં રહે છે. પુરાણોના દસ લક્ષણો અને બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિનો પણ આ વિભાગમાં ઉલ્લેખ છે.

ત્રીજી પાંખ

ત્રીજો ઉપદેશ ઉદ્ધવ અને વિદુરની મુલાકાતથી શરૂ થાય છે. આમાં ઉદ્ધવજીએ શ્રી કૃષ્ણના બાળપણના કારનામા અને અન્ય પાત્રોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ ઉપરાંત વિદુર અને ઋષિ મૈત્રેયનું મિલન, સૃષ્ટિના ક્રમનો ઉલ્લેખ, બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ, સમયના વિભાજનનું વર્ણન, સૃષ્ટિના વિસ્તરણનું વર્ણન, વરાહ અવતારની કથા, ઋષિ કશ્યપનો દિતિની વિનંતી પર દિતિ સાથે અકાળે સમાગમ અને બે પુત્રો-વિપિજના જન્મને શ્રાપ, વિઘ્ન-વિષયના જન્મનો શ્રાપ. વિષ્ણુલોક સનતકુમાર દ્વારા શ્રાપ પામ્યા બાદ અને દિતિના ગર્ભમાંથી 'હિરણ્યાક્ષ' અને 'હિરણ્યકશિપુ' તરીકે જન્મ્યા પછી, પ્રહલાદ પ્રત્યેની ભક્તિ, વરાહ અવતાર દ્વારા હિરણ્યકશિપુની હત્યા અને નરસિંહ અવતાર દ્વારા હિરણ્યકશિપુની હત્યા, કર્દમ-દેવહુતિના લગ્ન, સંસ્કાર સ્વરૂપમાં ભગવાનનો ઉપદેશ અને શાસ્ત્રોક્ત સ્વરૂપમાં પ્રહલાદ. આ સ્કંધમાં મુનિ વગેરેનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

ચોથી પાંખ

'પુરાંજનોપાખ્યાન'ના કારણે આ સ્કંધની ખ્યાતિ ઘણી વધારે છે. આમાં પુરંજન નામના રાજા અને ભારતની એક સુંદર સ્ત્રીનું રૂપક આપવામાં આવ્યું છે. આ કથામાં પુરંજન આનંદ અને વિલાસની ઈચ્છા સાથે નવદ્વાર શહેરમાં પ્રવેશે છે. ત્યાં તે યવન અને ગંધર્વોના હુમલાથી હોવાનું માનવામાં આવે છે. રૂપક એ છે કે નવા દરવાજા સાથેનું શહેર આ શરીર છે. યુવાનીમાં, પ્રાણી તેમાં મુક્તપણે વિહાર કરે છે. પરંતુ કાલકન્યાના રૂપમાં વૃદ્ધાવસ્થાના હુમલાને કારણે તેની શક્તિનો નાશ થાય છે અને અંતે તેને આગ લગાડવામાં આવે છે.

રૂપક સમજાવતા નારદજી કહે છે - "પૂરાજન એ જીવ છે અને નવ દરવાજાવાળું નગર માનવ શરીર છે (નવ દરવાજા - બે આંખ, બે કાન, બે નસકોરા, એક મોં, એક ગુદા, એક શિશ્ન). તે અજ્ઞાન અને ભ્રમનું સૌંદર્ય છે. તેના સેવકો દસ ઇન્દ્રિયો છે. આ શહેર પાંચ મુખવાળા સર્પનું રક્ષણ કરવું અમે કરીએ છીએ. અગિયાર સેનાપતિઓપાપ અને પુણ્યના બે પૈડા, ત્રણ પુણ્યરથનો ધ્વજ, સાત ધાતુઓનું ચામડી વગેરેનું આવરણ અને ઈન્દ્રિયો દ્વારા ઈન્દ્રિયોનો ઉપભોગ એ શિકારનું પ્રતીક છે. સમયની શક્તિશાળી ગતિ અને વેગ પોતે જ શત્રુ ગાંધર્વ ચંદવેગા છે. તેમના ત્રણસો સાઠ ગાંધર્વ સૈનિકો વર્ષના ત્રણસો સાઠ દિવસ અને રાત છે, જેઓ ધીમે ધીમે યુગને છીનવી લે છે. પાંચ આત્માઓ ધરાવતો માણસ દિવસ-રાત તેમની સાથે લડતો રહે છે અને હારતો રહે છે. સમય તાવ અથવા રોગ દ્વારા ભયભીત પ્રાણીનો નાશ કરે છે.

આ રૂપકનો અર્થ એ છે કે માણસ પોતાની ઇન્દ્રિયોના ઉપભોગ દ્વારા સતત આનંદ અને વિલાસમાં વ્યસ્ત રહીને પોતાના શરીરને બરબાદ કરતો રહે છે. જેમ જેમ વ્યક્તિ વૃદ્ધ થાય છે તેમ તેમ તેની શક્તિ ઓછી થતી જાય છે અને તે અનેક રોગોથી પીડાય છે અને નાશ પામે છે. પરિવારના સભ્યો તેના મૃતદેહને અગ્નિદાહ આપે છે.

પાંચમી પાંખ

પાંચમો ઉપદેશ પ્રિયવ્રત, અગ્નિધ્ર, રાજા નાભી, ઋષભદેવ અને ભરત વગેરે રાજાઓના પાત્રોનું વર્ણન કરે છે. આ ભારત વાસ્તવિક ભારત છે, શકુંતલાના પુત્ર નથી. હરણ પ્રત્યેના મોહને કારણે હરણના ગર્ભમાં ભરતનો જન્મ, પછી ગંડક નદીના પ્રતાપને કારણે બ્રાહ્મણ કુળમાં તેનો જન્મ અને સિંધુ સૌવીર રાજા સાથેનો આધ્યાત્મિક સંવાદ વગેરેનો ઉલ્લેખ છે. આ પછી પ્રાચીન કથાઓની જેમ વિશ્વમાં જીવોના માર્ગનું સુંદર વર્ણન મેટાફોર દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આ પછી ભારતવંશ અને ભુવન કોશનું વર્ણન છે. ત્યારબાદ, ગંગાના વંશની વાર્તા, ભારતનું ભૌગોલિક વર્ણન અને શિશુમાર નામના જ્યોતિષ ચક્ર દ્વારા ભગવાન વિષ્ણુને યાદ કરવાની પદ્ધતિ સમજાવવામાં આવી છે. છેલ્લે અહીં વિવિધ પ્રકારના રૌરવ નરકનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

છઠ્ઠી પાંખ

છઠ્ઠા ઉપદેશમાં, નારાયણ કવચ અને પુંસવન ઝડપી પદ્ધતિનું જાહેર ઉપયોગિતાના દૃષ્ટિકોણથી વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પુંસવન વ્રત રાખવાથી પુત્રની પ્રાપ્તિ થાય છે. માણસ બિમારીઓ, રોગો અને ગ્રહોના અશુભ પ્રભાવથી સુરક્ષિત રહે છે. આ એકાદશી અને દ્વાદશીના દિવસોમાં અવશ્ય કરવું જોઈએ.

આ વિભાગ કાન્યકુબ્જાના રહેવાસી અજામિલ ઉજામિલના ટુચકાઓથી શરૂ થાય છે. મૃત્યુ સમયે અજામિલ તેના પુત્રને 'નારાયણ' કહીને બોલાવે છે. તેમના બોલાવવા પર, ભગવાન વિષ્ણુના સંદેશવાહકો આવે છે અને તેમને પરમ વિશ્વમાં લઈ જાય છે. ભાગવત ધર્મનો મહિમા વર્ણવતા વિષ્ણુ-દૂત કહે છે કે ગમે તેટલો મોટો પાપી હોય, ચોર હોય, શરાબી હોય, મિત્ર-દ્રોહી હોય, બ્રહ્મચારી હોય, ગુરુ-પત્ની-દાતા હોય, ભગવાન વિષ્ણુના નામનું સ્મરણ કરે તો તેના કરોડો જન્મોના પાપ નાશ પામે છે. પરંતુ આ નિવેદન અતિશયોક્તિ જેવું લાગે છે. જે વ્યક્તિ વ્યભિચારી અથવા તેના ગુરુની પત્ની સાથે સંભોગ કરે છે તે ક્યારેય સુખી થઈ શકતો નથી. આ એક ઘોર પાપ છે. આવી વ્યક્તિ નરકમાં પડે છે.

આ જ વિભાગમાં દક્ષ પ્રજાપતિના વંશનું વર્ણન પણ જોવા મળે છે. નારાયણ કવચનો ઉપયોગ કરીને ઈન્દ્રને શત્રુઓ પર મોટો વિજય મળે છે. આ બખ્તરની અસર મૃત્યુ પછી પણ રહે છે. જેમાં વત્રાસુર રાક્ષસ દ્વારા દેવતાઓના પરાજય, ઋષિ દધીચીના અસ્થિમાંથી વજ્રની રચના અને વત્રાસુરના સંહારની કથા પણ આપવામાં આવી છે.

સાતમી પાંખ

ભક્તરાજ પ્રહલાદ અને હિરણ્યકશિપુની વાર્તા સાતમા ઉપદેશમાં વિગતવાર છે. આ ઉપરાંત માનવધર્મ, જ્ઞાતિ ધર્મ અને સ્ત્રી ધર્મની વિસ્તૃત ચર્ચા છે. ભક્ત પ્રહલાદની કથા દ્વારા ધર્મ, ત્યાગ, ભક્તિ અને નિઃસ્વાર્થતા વગેરેની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

આઠમી પાંખ

આ વિભાગમાં, ગ્રહ દ્વારા ગજેન્દ્રને પકડ્યા પછી વિષ્ણુ દ્વારા ગજેન્દ્રના બચાવની એક રસપ્રદ વાર્તા છે. આ વિભાગમાં મોહિની સ્વરૂપે વિષ્ણુ દ્વારા સમુદ્ર મંથન અને અમૃતના વિતરણની વાર્તા પણ છે. દેવાસુર યુદ્ધ અને ભગવાનના 'વામન અવતાર'ની વાર્તા પણ આ વિભાગમાં છે. અંતે, આ અધ્યાય, 'મત્સ્યાવતાર' વાર્તા સમાપ્ત થાય છે.

નવમી પાંખ

પુરાણોની વિશેષતા 'વામશાનુચરિત' અનુસાર, આ વિભાગમાં, મનુ અને તેના પાંચ પુત્રોના વંશનું વર્ણન છે - ઇક્ષવાકુ વંશ, નિમી વંશ, ચંદ્ર વંશ, વિશ્વામિત્ર વંશ અને પુરુ વંશ, ભરત વંશ, મગધ વંશ, તુર્દ્ય વંશ, તુર્દ્યુવંશ અને તુર્દિશ વંશ. યદુ વંશ વગેરે જોવા મળે છે. રામ, સીતા વગેરેનું પણ વિગતવાર વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમના આદર્શો પણ સમજાવવામાં આવ્યા છે.

દસમી પાંખ

આ વિભાગ બે વિભાગોમાં વહેંચાયેલો છે -પ્રથમ અર્ધ' અને 'બાદનું' માં વિભાજિત થયેલ છે. આ વિભાગમાં શ્રી કૃષ્ણનું પાત્ર વિગતવાર છે. પ્રખ્યાત'રાસ પંચાધ્યાયી' પણ તેમાં જોવા મળે છે. 'પ્રથમ અર્ધતેના પ્રકરણોમાં શ્રી કૃષ્ણના જન્મથી લઈને અક્રૂરજી હસ્તિનાપુર ગયા ત્યાં સુધીની કથા છે. 'બાદમાં' જરાસંધનું યુદ્ધ, દ્વારકાપુરીનું નિર્માણ, રુક્મિણીનું અપહરણ, શ્રી કૃષ્ણનું ગૃહસ્થ જીવન, શિશુપાલની હત્યા વગેરેનું વર્ણન કરે છે. આ સ્કંધ સંપૂર્ણપણે શ્રી કૃષ્ણની લીલાઓથી ભરેલો છે. તેની શરૂઆત વાસુદેવ દેવકીના લગ્નથી થાય છે. ભવિષ્યવાણી, કંસ દ્વારા દેવકીના બાળકોની હત્યા, કૃષ્ણનો જન્મ, કૃષ્ણના બાળપણના મનોરંજન, ગાય ઉછેર, કંસની હત્યા, અક્રૂરજીની હસ્તિનાપુરની મુલાકાત, જરાસંધ સાથેનું યુદ્ધ, દ્વારકામાંથી ભાગી, દ્વારકા શહેરનું નિર્માણ, રુક્મિણી સાથે લગ્ન, પ્રદ્યુમ્નનો જન્મ, શંભાસુરની હત્યા અને કૃષ્ણના લગ્ન, જામબાઈના લગ્ન અને જામવકની વાર્તા. સત્યભામા, ઉષા-અનિરુદ્ધનું પ્રણય, બાણાસુરનું પ્રણય. આ સાથે યુદ્ધની ઘટનાઓ અને રાજા નૃગ વગેરેની વાર્તા છે આ વિભાગમાં કૃષ્ણ અને સુદામાની મિત્રતાની વાર્તા પણ આપવામાં આવી છે.

અગિયારમી પાંખ

અગિયારમા ઉપદેશમાં, રાજા જનક અને નવ યોગીઓ વચ્ચેના સંવાદ દ્વારા ભગવાનના ભક્તોના લક્ષણોની ગણતરી કરવામાં આવી છે. બ્રહ્મવેતા દત્તાત્રેય મહારાજ યદુને ઉપદેશ આપતા કહે છે કે વ્યક્તિએ પૃથ્વી પાસેથી ધીરજ, વાયુમાંથી સંતોષ અને અલિપ્તતા, આકાશમાંથી અલિપ્તતા, પાણીથી શુદ્ધતા, અગ્નિ અને ભ્રમથી અલિપ્તતા, ચંદ્રમાંથી ક્ષણભંગુર, જ્ઞાન, સૂર્યથી ગ્રહણ અને ત્યાગ શીખવું જોઈએ. આગળ, ઉદ્ધવને ઉપદેશ આપતી વખતે, અઢાર પ્રકારની સિદ્ધિઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ પછી ભગવાનના વ્યક્તિત્વનો ઉલ્લેખ કરતી વખતે વર્ણાશ્રમ ધર્મ, જ્ઞાનયોગ, કર્મયોગ અને ભક્તિયોગનું વર્ણન છે.

બારમી પાંખ

આ વિભાગમાં, રાજા પરીક્ષિત પછીના રાજવંશોનું ભવિષ્યકાળમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેનો સાર એ છે કે રાજા પ્રદ્યોતન 138 વર્ષ શાસન કરશે, ત્યારબાદ શિશુનાગ વંશના દાસ રાજાઓ, મૌર્ય વંશના દસ રાજાઓ 136 વર્ષ શાસન કરશે, શુંગ વંશના દસ રાજાઓ 112 વર્ષ શાસન કરશે, કણ્વ વંશના ચાર રાજાઓ 34 વર્ષ શાસન કરશે, અને પછી 34 વર્ષ રાજ કરશે. 456 વર્ષ માટે. આ પછી અમીર, ગર્દાભી, કાડ, યવન, તુર્ક, ગુરુંદ અને મૌન રાજાઓનું રાજ્ય હશે. મૌન રાજા 300 વર્ષ સુધી શાસન કરશે અને બાકીના રાજાઓ એક હજાર નેવું વર્ષ શાસન કરશે. આ પછી, વાલ્હીક વંશ અને શુદ્રો અને મ્લેચ્છોનું શાસન આવશે. એક ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક કૃતિ હોવા ઉપરાંત, આ પુરાણ શુદ્ધ સાહિત્યિક અને ઐતિહાસિક કૃતિ તરીકે પણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.