श्री मद्भागवत महापुराणाचे संक्षिप्त वर्णन

श्री मद्भागवत महापुराणाचे संक्षिप्त वर्णन

नारदजींच्या प्रेरणेने वेद व्यासजींनी श्रीमद भागवत लिहिला.श्रीमद भागवत) पुस्तक लिहिले आहे. श्रीमद्भागवतात ३३५ अध्याय आहेत. 18 पुराणांपैकी व्यासजींनी रचलेले हे सर्वोत्तम पुराण आहे. श्रीमद भागवत कथेत 18 हजार श्लोक, 335 अध्याय आणि 12 खंड आहेत.

इतर पुराणांप्रमाणेच श्रीमद भागवत ऋषी वेद व्यास यांनी लिहिले आहे. वेद व्यासांचे पुत्र ऋषी शुकदेव जी यांनी राजा परीक्षित यांना श्रीमद्भागवत कथन केले. परीक्षित हा राजा होता ज्याला श्रुंगी ऋषींनी तक्षक नागाने सात दिवसात मारण्याचा शाप दिला होता.

यात भक्ती, ज्ञान आणि त्याग यांचे माहात्म्य दाखवले आहे. विष्णू आणि कृष्ण अवताराच्या कथांचे ज्ञान देणाऱ्या या पुराणात फलदायी कार्य, नि:स्वार्थी कार्य, ज्ञानसाधना, सिद्धी साधना, भक्ती, कृपा, प्रतिष्ठा, द्वैत-अद्वैत, द्वैत, निर्गुण-सगुण यांचे ज्ञान मिळते. श्रीमद भागवत पुराण हे ज्ञानाचे अतूट भांडार आहे. हे पुराण सर्व प्रकारचे कल्याण देते.

हा भक्तिशाखाचा अनोखा ग्रंथ मानला जातो आणि त्यावर आचार्यांनी अनेक भाष्य केले आहेत. हे कृष्णाच्या भक्तीचे भांडार आहे. शिवाय, त्यात उच्च दार्शनिक विचारांचाही विपुलता आहे. भागवतात 'राधा' या नंतरच्या कृष्ण कवितेतील देवीचा उल्लेख नाही. या पुराणाचे पूर्ण नाव श्रीमद भागवत पुराण आहे.

पहिला पंख

या पुराणातील पहिल्या वचनात एकोणीस (१९) अध्याय आहेत ज्यात शुकदेवजींनी भगवंताच्या भक्तीचे माहात्म्य सांगितले आहे. देवाच्या विविध अवतारांचे वर्णन, देवर्षी नारदांच्या मागील जन्मांचे चित्रण, राजा परीक्षिताच्या जन्म, कर्म आणि मोक्षाची कथा, अश्वत्थामाचे निंदनीय कृत्य आणि त्याचा पराभव, भीष्म पितामह यांचा मृत्यू, श्रीकृष्णाची द्वारकेची यात्रा, विदुराची शिकवण, धृतराश आणि धृतराश यांचे शरीर आणि कृष्णाकडे जाणे. स्वर्गारोहणासाठी हिमालय इत्यादी घटनांचे वर्णन अनुक्रमिक कथानकाच्या रूपात केले आहे. आहे.

दुसरी विंग

या स्कंधाची सुरुवात ईश्वराच्या विशाल स्वरूपाच्या वर्णनाने होते. यानंतर विविध देवतांची पूजा, गीतेचा उपदेश, श्रीकृष्णाचा महिमा आणि ‘कृष्णार्पणमस्तु’ या भावनेने केलेली भक्ती यांचा उल्लेख आहे. यामध्ये कृष्ण सर्व प्राणिमात्रांमध्ये 'आत्मा'च्या रूपात विराजमान असल्याचे सांगितले आहे. पुराणांची दहा वैशिष्ट्ये आणि विश्वाची उत्पत्ती देखील या भागात सांगितली आहे.

तिसरी विंग

तिसरा मंत्र उद्धव आणि विदुर यांच्या भेटीने सुरू होतो. यामध्ये उद्धवजींनी श्रीकृष्णाच्या बालपणातील कारनामे आणि इतर पात्रांचा उल्लेख केला आहे. याशिवाय विदुर आणि ऋषी मैत्रेय यांची भेट, सृष्टीचा क्रम, ब्रह्मदेवाची उत्पत्ती, काळाच्या विभागणीचे वर्णन, सृष्टीच्या विस्ताराचे वर्णन, वराह अवताराची कथा, दितीच्या विनंतीवरून ऋषी कश्यपचा दितीशी झालेला अकाली संभोग आणि जैमोन-विजयच्या दोन पुत्रांच्या जन्माचा शाप. सनत्कुमारांनी शाप दिल्यावर विष्णुलोकाचा आणि दितीच्या पोटी हिरण्यक्ष आणि हिरण्यकशिपू म्हणून जन्म घेणे, प्रल्हादाची भक्ती, वराह अवताराने हिरण्यकशिपूचा व नरसिंह अवताराने हिरण्यकशिपूचा वध, कर्दम-देवहुतीचा विवाह, काष्ठाश्रमातील देवाचा उपदेश आणि शास्त्ररूपात केलेला उपदेश. मुनी इत्यादींचे वर्णन या स्कंधात केले आहे.

चौथा विंग

या स्कंधाची कीर्ती 'पुरांजनोपाख्यान'मुळे खूप जास्त आहे. यामध्ये पुरंजन नावाचा राजा आणि भारतातील एका सुंदर स्त्रीचे रूपक दिले आहे. या कथेत पुरंजन उपभोगाच्या इच्छेने नवद्वार नगरीत प्रवेश करतो. तेथे तो यवन आणि गंधर्वांच्या हल्ल्यात असल्याचे मानले जाते. उपमा असा आहे की नवीन वेशी असलेले शहर हे शरीर आहे. तारुण्यात तो प्राणी मुक्तपणे फिरतो. पण कालकन्याच्या रूपाने वृद्धापकाळाच्या हल्ल्यामुळे तिची शक्ती नष्ट होऊन शेवटी ती पेटली जाते.

रूपकाचे स्पष्टीकरण देताना नारदजी म्हणतात - "पुराण हा एक जीव आहे आणि नऊ दरवाजे असलेली नगरी म्हणजे मानवी शरीर (नऊ दरवाजे - दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या, एक तोंड, एक गुद्द्वार, एक लिंग). ती अज्ञान आणि भ्रमाची सुंदरता आहे. त्याचे सेवक दहा इंद्रिये आहेत. हे शहर पंचमुखी नागाचे रक्षण आम्ही करतो. अकरा जनरलपाप आणि पुण्य दोन चाके, तीन पुण्यरथाचा ध्वज, कातडे इत्यादी सात धातूंचे आवरण आणि इंद्रियांद्वारे भोग हे शिकारीचे प्रतीक आहेत. काळाचा शक्तिशाली वेग आणि वेग हाच शत्रू गंधर्व चांदवेग आहे. त्याचे तीनशे साठ गंधर्व सैनिक हे वर्षाचे तीनशे साठ दिवस आणि रात्री हळूहळू प्राण हरण करतात. पाच जीव असलेला माणूस रात्रंदिवस त्यांच्याशी लढत राहतो आणि हरत राहतो. काळ ताप किंवा रोगाने भयभीत जीवाचा नाश करतो.

या रूपकाचा तात्पर्य असा आहे की मनुष्य आपल्या इंद्रियांच्या उपभोगाने सतत सुख-विलासात मग्न राहून शरीराची नासाडी करत राहतो. माणूस जसजसा म्हातारा होतो तसतसे त्याचे सामर्थ्य कमी होते आणि त्याला अनेक रोग होऊन त्याचा नाश होतो. कुटुंबीयांनी त्याचा मृतदेह अग्नीला अर्पण केला.

पाचवी विंग

पाचव्या कॅन्टोमध्ये प्रियव्रत, अग्निध्र, राजा नाभी, ऋषभदेव आणि भरत इत्यादी राजांच्या पात्रांचे वर्णन आहे. हा भारत खरा भारत आहे, शकुंतलाचा पुत्र नाही. हरणाच्या मोहामुळे भारताचा जन्म हरणाच्या पोटी, नंतर गंडक नदीच्या वैभवामुळे ब्राह्मण कुळात त्याचा जन्म आणि सिंधू सौवीर राजा यांच्याशी झालेला आध्यात्मिक संवाद इत्यादींचा उल्लेख आहे. यानंतर प्राचीन कथांप्रमाणे जगातील जीवांचा मार्ग मेटाफोरच्या माध्यमातून सुंदरपणे वर्णन केला आहे. यानंतर भारतवंश आणि भुवन कोश यांचे वर्णन आहे. त्यानंतर गंगेच्या वंशावळीची कथा, भारताचे भौगोलिक वर्णन आणि शिशुमार नावाच्या ज्योतिष चक्राद्वारे भगवान विष्णूंचे स्मरण करण्याची पद्धत स्पष्ट केली आहे. शेवटी रौरव नरकाचे विविध प्रकार येथे वर्णन केले आहेत.

सहावी विंग

सहाव्या मंत्रात नारायण कवच आणि पुंसवन जलद पद्धतीचे वर्णन लोकोपयोगी दृष्टिकोनातून केले आहे. पुंसावन व्रत केल्याने पुत्रप्राप्ती होते. माणसाचे आजार, रोग आणि ग्रहांच्या अशुभ प्रभावापासून रक्षण होते. हे एकादशी आणि द्वादशीच्या दिवशी करावे.

कान्याकुब्जा येथील रहिवासी अजमिल उजमिलच्या किस्सेने हा विभाग सुरू होतो. मृत्यूसमयी अजमिल आपल्या मुलाला 'नारायण' म्हणतो. त्याच्या हाकेवर, भगवान विष्णूचे दूत येतात आणि त्याला सर्वोच्च जगात घेऊन जातात. भागवत धर्माचा महिमा सांगताना विष्णु-दूत सांगतात की, तो कितीही मोठा पापी, चोर, मद्यपी, मित्र-देशद्रोही, ब्रह्मचारी, गुरू-पत्नी-दाता असला तरी भगवान विष्णूचे नामस्मरण केल्यास त्याची लाखो जन्मांची पापे नष्ट होतात. परंतु हे विधान अतिशयोक्ती असल्याचे दिसते. जो व्यभिचारी किंवा त्याच्या गुरूच्या पत्नीशी संभोग करतो तो कधीही सुखी होऊ शकत नाही. हे घोर पाप आहे. असा माणूस नरकात पडतो.

याच भागात दक्ष प्रजापतीच्या वंशाचे वर्णनही आढळते. नारायण कवच वापरून इंद्राला शत्रूवर मोठा विजय मिळतो. या चिलखतीचा प्रभाव मृत्यूनंतरही राहतो. यामध्ये वत्रासुर या राक्षसाकडून देवांचा पराभव, दधीची ऋषींच्या अस्थींपासून वज्राची निर्मिती आणि वत्रासुराचा वध याची कथाही दिली आहे.

सातवी विंग

भक्तराज प्रल्हाद आणि हिरण्यकशिपू यांची कथा सातव्या वचनात विस्तृत आहे. याशिवाय मानवधर्म, जातिधर्म, स्त्रीधर्म याविषयी सविस्तर विवेचन आहे. भक्त प्रल्हाद यांच्या कथेतून धर्म, त्याग, भक्ती आणि नि:स्वार्थीपणा इत्यादींचे विवेचन केले आहे.

आठवी विंग

या भागात गजेंद्रला ग्रहाने पकडल्यानंतर विष्णूने गजेंद्रला सोडवल्याची कथा आहे. या भागात विष्णूने मोहिनीच्या रूपात समुद्रमंथन आणि अमृत वाटण्याची कथाही आहे. देवासुर युद्ध आणि परमेश्वराचा 'वामन अवतार' ही कथाही याच भागात आहे. शेवटी हा अध्याय म्हणजे 'मत्स्यवतार' कथा संपते.

नववी विंग

पुराणांचे वैशिष्ट्य असलेल्या 'वामशानुचरित' नुसार या भागात मनू आणि त्याच्या पाच पुत्रांच्या वंशाचे वर्णन केले आहे - इक्ष्वाकु वंश, निमी घराणे, चंद्र वंश, विश्वामित्र वंश आणि पुरू वंश, भरत वंश, मगध वंश, अनुद्य वंश, तुर्ह्य वंश, अनूद्य वंश आणि यदु वंश वगैरे सापडतात. राम, सीता इत्यादींचेही तपशीलवार विश्लेषण केले आहे. त्यांचे आदर्शही स्पष्ट केले आहेत.

दहावी विंग

हा विभाग दोन विभागात विभागलेला आहे -पहिला अर्धा' आणि 'नंतरचे' मध्ये विभागलेला आहे. श्रीकृष्णाचे चरित्र या भागात सविस्तर आहे. प्रसिद्ध'रास पंचाध्याय' देखील त्यात आढळते. 'पहिला अर्धा'त्याच्या अध्यायांत श्रीकृष्णाच्या जन्मापासून अक्रूरजी हस्तिनापूरला जाईपर्यंतची कथा आहे. 'नंतरचे' जरासंधाचे युद्ध, द्वारकापुरीचे बांधकाम, रुक्मिणीचे अपहरण, श्रीकृष्णाचे घरगुती जीवन, शिशुपालाचा वध इत्यादींचे वर्णन करते. हा स्कंध श्रीकृष्णाच्या लीलेने पूर्णपणे भरलेला आहे. त्याची सुरुवात वासुदेव देवकीच्या लग्नापासून होते. भविष्यवाणी, कंसाने देवकीच्या मुलांचा वध, कृष्णाचा जन्म, कृष्णाचे बालपण, गाय पाळणे, कंसाचा वध, अक्रूरजीची हस्तिनापूरला भेट, जरासंधाशी युद्ध, द्वारकेतून पलायन, द्वारका नगरीचे बांधकाम, रुक्मिणीशी विवाह, प्रद्युम्नाचा जन्म, शम्भासुराचा वध, कृष्णाचा जामवास्तव, कृष्णाचा वध, जामवास्तव, मनुबाईची कथा. सत्यभामा, उषा-अनिरुद्ध यांचे प्रेमप्रकरण, बाणासुरचे प्रेमप्रकरण. या सोबतच युद्धाच्या घटना आणि राजा नृगाची कथा इ. या भागात कृष्ण आणि सुदामा यांच्या मैत्रीची कथा देखील दिली आहे.

अकरावी विंग

अकराव्या वचनात, राजा जनक आणि नऊ योगी यांच्या संवादातून भगवंताच्या भक्तांची वैशिष्ट्ये सांगितली आहेत. ब्रह्मवेता दत्तात्रेय महाराज यदुला उपदेश करताना म्हणतात की, पृथ्वीपासून संयम, वायूपासून समाधान आणि अलिप्तता, आकाशातून अलिप्तता, पाण्यापासून अलिप्तता, अग्नी आणि मायापासून अलिप्तता, चंद्रापासून अलिप्तता, सूर्यापासून ज्ञान, ग्रहण आणि त्याग शिकायला हवा. पुढे उद्धवाला उपदेश देताना अठरा प्रकारच्या सिद्धींचे वर्णन केले आहे. यानंतर भगवंतांच्या व्यक्तिमत्त्वांचा उल्लेख करताना वर्णाश्रम धर्म, ज्ञानयोग, कर्मयोग आणि भक्तियोग यांचे वर्णन आहे.

बारावी विंग

या विभागात, राजा परीक्षित नंतरच्या राजवंशांचे भविष्यकाळात वर्णन केले आहे. त्याचा सार असा आहे की राजा प्रद्योतन 138 वर्षे राज्य करेल, त्यानंतर शिशुनाग वंशाचे दास राजे, मौर्य वंशाचे दहा राजे 136 वर्षे राज्य करतील, शुंग घराण्याचे दहा राजे 112 वर्षे राज्य करतील, कण्व घराण्याचे चार राजे 34 वर्षे राज्य करतील, त्यानंतर 34 वर्षे राज्य करतील. 456 वर्षे. यानंतर अमीर, गर्दभि, कड, यवन, तुर्क, गुरुंड आणि मौन राजांचे राज्य असेल. मूक राजा 300 वर्षे राज्य करेल आणि उर्वरित राजे एक हजार एकोणण्णव वर्षे राज्य करतील. यानंतर वाल्हिक वंश आणि शूद्र व म्लेच्छांचे राज्य येईल. हे पुराण एक धार्मिक आणि अध्यात्मिक कार्य असण्यासोबतच शुद्ध साहित्यिक आणि ऐतिहासिक कृती म्हणूनही खूप महत्त्वाचे आहे.